شنت مغزی چیست؟ علت استفاده از شانت مغزی + نحوه جایگذاری

شنت مغزی (به انگلیسی Brain shunt) یک لوله باریک است که به مایع مغزی نخاعی اضافی (CSF) که در داخل جمجمه تجمع یافته است اجازه می‌ دهد به قسمت دیگری از بدن ، مانند حفره شکمی (شکم) ، تخلیه شود. شنت از طریق یک سوراخ در جمجمه وارد شده و به بخشی از مغز به نام بطن متصل می‌ شود. ممکن است از برخی محل ها که شانت عبور کرده است یک پارگی کوچک توسط جراح ایجاد شده و سپس دوخته شود. یکیاز این نواحی ، در گردن است.

محل قرارگیری شانت در بدن

شنت‌ ها بر اساس محل ورود در مغز و محل خروج در بدن نام‌ گذاری می‌ شوند. بیشتر شانت‌ های مغزی از نوع بطنی به صفاقی (VP) هستند. همچنین شنت‌ های کمری به صفاقی (LP) ، بطنی به دهلیزی (VA) و بطنی به پلور (در ریه‌ها) نیز وجود دارند.

• شنت‌ های VP مایع را از مغز به شکم تخلیه می‌ کنند.
• شانت‌ های VA مایع را از مغز به قلب تخلیه می‌ کنند.
• شنت‌ های بطنی – پلور مایع را از مغز به ریه‌ ها منتقل می‌ کنند.

شانت‌ ها از لوله‌ های نرم و انعطاف‌ پذیر به قطر حدود ۳ میلی‌ متر ساخته شده‌ اند. کارگذاری شنت مغزی توسط جراح مغز و اعصاب و تحت بیهوشی عمومی انجام می‌ شود. در برخی موارد انسداد مایع مغزی نخاعی ، جراح ممکن است تصمیم بگیرد که یک ونتریکولوستومی سوم انجام دهد. این روش شامل ایجاد یک سوراخ در کف و گاهی دیواره بطن سوم است تا مایع CSF بتواند فرار کند.

چگونه بفهمیم چه نوع شانت مغزی خواهیم داشت؟

جراح تصمیم خواهد گرفت که چه نوع شنتی مورد نیاز است.

به طور کلی دو نوع شانت گذاری وجود دارد:

• شنت‌ های با فشار ثابت دارای دریچه‌ ای هستند که بر اساس فشار داخل جمجمه‌ ای خاصی (کم ، متوسط یا زیاد) از پیش تنظیم شده‌ اند.
• شنت‌ های قابل برنامه‌ ریزی به جراح اجازه می‌ دهند که فشار باز شدن دریچه را تنظیم کند، بنابراین می‌ توانند برای نیازهای فردی برنامه‌ ریزی شوند. در این نوع شنت ها ، فشار را می‌ توان تغییر داد ولی چون کنترل فشار با بخش فلزی است اگر بیمار نیاز به ام آر آی داشته باشد و یا گذر از میدان های مغناطیسی قوی مانند نزدیکی دکل های فشار قوی رد شود باید سریعا فشار را روی عددی که نظر پزشک بوده است دوباره تنظیم کند. این شانت معمولا برای بیماران با آتروفی مغز یعنی بیشتر بیماران مسن با هیدروسفالی با فشار نرمال گذاشته می‌ شود.

شنت مغزی برای درمان چه بیماری ‌هایی استفاده می ‌شود؟

هیدروسفالی (Hydrocephalus): مهم ترین بیماری که با شنت مغزی درمان می شود هیدروسفالی یا «آب آوردن مغز» است. در این بیماری مایع مغزی – نخاعی در بطن های مغز جمع می شود و باعث افزایش فشار داخل جمجمه می شود. هیدروسفالی ممکن است در نوزادان، کودکان یا بزرگسالان رخ دهد. در نوزادان این بیماری معمولا با بزرگ شدن غیرطبیعی سر، استفراغ، خواب آلودگی و اختلال در رشد همراه است. در بزرگسالان نیز می تواند باعث سردردهای شدید، مشکلات تعادلی، اختلال حافظه و حتی مشکلات بینایی شود. استفاده از شانت مغزی کمک می کند تا مایع اضافی تخلیه شده و فشار داخل مغز به حالت طبیعی بازگردد.

هیدروسفالی با فشار طبیعی (Normal Pressure Hydrocephalus): یکی دیگر از موارد استفاده از شانت مغزی در بیماری هیدروسفالی با فشار طبیعی است که بیشتر در افراد مسن دیده می شود. این بیماری با سه علامت اصلی شناخته می شود: اختلال در راه رفتن، مشکلات حافظه یا زوال شناختی، و بی اختیاری ادرار. اگرچه فشار مایع مغزی در این بیماران ممکن است در محدوده طبیعی باشد، اما تجمع تدریجی مایع در بطن های مغزی باعث ایجاد علائم می شود. در بسیاری از موارد، قرار دادن شانت مغزی می تواند به بهبود قابل توجه علائم کمک کند و کیفیت زندگی بیمار را افزایش دهد.

کیست ها و تومورهای مغزی: در برخی موارد، شانت مغزی برای بیمارانی که دچار تومور یا کیست در مغز هستند نیز مورد استفاده قرار میگیرد. این ضایعات ممکن است مسیر طبیعی گردش مایع مغزی – نخاعی را مسدود کنند و باعث افزایش فشار داخل جمجمه شوند.زمانی که برداشتن کامل تومور یا رفع انسداد به سرعت امکان پذیر نباشد، شانت مغزی می تواند به عنوان یک راهکار موثر برای کنترل فشار مغز و جلوگیری از آسیب به بافت های عصبی به کار رود.

عوارض خونریزی یا عفونت مغزی: برخی از بیماران پس از خونریزی مغزی، مننژیت یا عفونت های سیستم عصبی ممکن است دچار اختلال در جذب مایع مغزی – نخاعی شوند. در چنین شرایطی تجمع مایع در بطن های مغزی رخ می دهد و علائمی مشابه هیدروسفالی ایجاد می کند. در این موارد نیز متخصص ممکن است از شانت مغزی برای تنظیم جریان مایع و کاهش فشار داخل جمجمه استفاده کند. این اقدام می تواند از آسیب های عصبی طولانی مدت جلوگیری کند.

اقدامات لازم قبل از جایگذاری شنت مغزی

گاهی آزمایش‌ هایی مانند سی‌ تی اسکن ، ام‌ آر آی یا آزمایش خون مورد نیاز خواهد بود. جراح عمل را برای شما توضیح خواهد داد و رضایت کتبی از شما خواهد گرفت. شانت گذاری تحت بیهوشی عمومی گذاشته می‌ شود. خطرات احتمالی این جراحی برای شما شرح داده خواهد شد.

بعد از عمل شنت گذاری چه اتفاقی می‌افتد؟

• بلافاصله پس از عمل ، به بخش مراقبت‌ های ویژه منتقل می‌ شوید یا مستقیماً به بخش بازگردانده خواهید شد تا تحت نظارت دقیق قرار بگیرید.
• پس از بازگشت به بخش ، پرستاران به مدت ۲۴ ساعت اول مرتباً وضعیت بیمار را بررسی می‌ کنند که ممکن است شامل بیدار کردن او هر ساعت یک بار باشد.
• احتمالاً بیمار به دستگاهی متصل خواهد بود که ضربان قلب و تنفس او را پایش می‌ کند.
• با بهبود وضعیت ، تعداد دفعات این مشاهدات کاهش می‌ یابد.
• اگر شنت مغزی از نوع VP باشد، بخشی از موی سر تراشیده می شود.
• پس از عمل ممکن است حالت تهوع داشته باشید. پرستار وضعیت را بررسی کرده و در صورت نیاز دارو تجویز خواهد شد.
• پیش از تغذیه لازم است با پرستاران هماهنگ کنید تا مطمئن شوید در بلع مشکلی وجود ندارد و معده قادر به پردازش غذاست (مخصوصاً در شنت VP).
• احساس خواب‌ آلودگی بعد از بیهوشی عمومی طبیعی است.

توجه : جراح مغز و اعصاب برای بیمار تجویز می کند که ۶ تا ۸ هفته بعد از عمل ، برای ویزیت به او مراجعه کند.

علائم نیاز به بررسی یا تعویض شنت

در صورت انسداد شنت مغزی ، جدا شدن آن یا ایجاد عفونت ، مشکلاتی ممکن است ایجاد شود. علائم از کار افتادن شنت مشابه علائم وجود مایع زیاد در مغز است.
اگر هر یک از علائم زیر را مشاهده کردید ، فوراً باید به بخش اورژانس نزدیک مراجعه کنید.

آیا شنت مغزی دائمی است؟

طبق گفته بهترین دکتر جراح و متخصص مغز و اعصاب تهران ، شانت مغزی تایم انقضا داخل بدن ندارد و در صورتی که مشکلی نداشته باشد و عارضه ای پیش نیاید باید تا آخر عمر بماند و نیاز به بعویض پیدا نخواهد کرد.

اجزای شنت مغزی کدامند؟

شنت مغزی از سه بخش اصلی تشکیل شده است: کاتتر بطنی، دریچه شنت و کاتتر دیستال یا انتهایی. در سیستم های پیشرفته تر، ممکن است اجزای کنترلی مانند مکانیزم ضدسیفون یا ضدگرانش نیز در ساختار دریچه وجود داشته باشند.

کاتتر بطنی (Ventricular Catheter)

کاتتر بطنی، بخش ابتدایی شنت است که در یکی از بطن های مغز قرار می گیرد. این لوله از جنس سیلیکون پزشکی ساخته می شود و در سیستم های معمول، از طریق یک اتصال به دریچه شنت متصل است. محل قرارگیری کاتتر باید درون فضای بطنی مناسب باشد تا ارتباط مؤثر با مایع مغزی نخاعی (CSF) برقرار بماند.

دریچه شنت (Shunt Valve)

دریچه، بخش تنظیم کننده سیستم شنت مغزی است و بین کاتتر بطنی و کاتتر دیستال قرار دارد. عملکرد آن به اختلاف فشار میان دو طرف سیستم وابسته است و با رسیدن فشار به محدوده تعیین شده، اجازه عبور مایع مغزی نخاعی را می دهد.

نوع دریچه می تواند ثابت یا قابل برنامه ریزی باشد؛ در دریچه های قابل برنامه ریزی، فشار باز شدن دریچه بدون جراحی مجدد قابل تغییر است. برخی سیستم ها نیز مکانیزم ضدسیفون یا جبران کننده اثر گرانش دارند تا هنگام تغییر وضعیت بدن،( به ویژه ایستادن)، احتمال تخلیه بیش از حد کاهش پیدا کند.

کاتتر دیستال یا انتهایی (Abdominal Catheter)

کاتتر دیستال یکی از اجزای اصلی شنت مغزی است که از دریچه ادامه پیدا می‌کند و به محل جذب مایع مغزی نخاعی می‌ رسد. در شنت بطنی ـ صفاقی (VP Shunt)، انتهای آن داخل حفره صفاقی شکم (فضای داخل شکم) قرار می گیرد تا مایع منتقل شده در این ناحیه جذب شود. در انواع دیگر شانت، محل انتهایی کاتتر متفاوت است.

آیا شنت مغزی محدودیت سنی دارد؟

خیر؛ شنت مغزی حداقل یا حداکثر سن مشخصی ندارد و در صورت وجود نیاز درمانی، می تواند برای نوزادان، کودکان، بزرگسالان و سالمندان استفاده شود. بنابراین صرفا بالا یا پایین بودن سن، مانع انجام شانت گذاری نیست. هیدروسفالی نیز محدود به یک گروه سنی نیست و می تواند از بدو تولد تا سنین بالاتر ایجاد شود.

در نوزادان و کودکان، شنت گذاری یکی از روش های رایج درمان هیدروسفالی است و حتی نوزادانی که با هیدروسفالی متولد می شوند یا پس از تولد دچار آن می شوند، ممکن است به این درمان نیاز داشته باشند. رشد بدن در این سال ها اهمیت ویژه ای دارد؛ به همین دلیل، شنت کودک باید در طول زمان تحت نظر باشد و در صورت بروز مشکل یا با تغییرات ناشی از رشد، گاهی به تنظیم یا جراحی مجدد نیاز پیدا می کند.

در بزرگسالان و سالمندان نیز محدودیت سنی مشخصی برای شنت مغزی وجود ندارد. برای مثال، هیدروسفالی با فشار طبیعی (NPH) عمدتا در سنین بالاتر دیده می شود و ممکن است در بیماران مناسب با شانت درمان شود. در این گروه، افزایش سن به تنهایی دلیل کنار گذاشتن جراحی نیست؛ بلکه باید شرایط عمومی بیمار، بیماری های زمینه ای و مناسب بودن شانت برای وضعیت هیدروسفالی او بررسی شود.