زمانی که سلول های سرطانی از دیگر قسمت های بدن به مغز سرایت کرده و شروع به رشد در ان منطقه کنند ، عارضه متاستاز مغزی رخ می دهد. هر چه بیماری متاستاز مغز در مراحل ابتدایی تشخیص داده شود ، به کنترل عارضه ، بهبود کیفیت زندگی و افزایش طول عمر بیمار کمک بیشتری می کند.
متاستاز مغز چیست؟
قابلیت منحصر به فرد سلول های سرطانی در تکثیر و گسترش ، کنترل آن ها را سخت می کند. با جدا شدن سلول های سرطانی از تومور اولیه ، می توانند از طریق عروق خونی ، همراه با جریان خون به سمت ، دیگر قسمت های بدن نظیر مغز حرکت کنند. چنانچه سلول های سرطانی بعد از استقرار در مغز ، به رشد و تکثیر خود ادامه دهند و تومورهای جدید دیگری تشکیل شوند ، به این وضعیت متاستاز مغز (Brain Metastasis) می گویند.
علت متاستاز مغزی
همانطور که پیش تر توضیج داده شد ، علت اصلی این عارضه ، پراکنده شدن و رشد و تکثیر سلول های سرطان اولیه در مغز است. علت اینکه چرا این سلول ها شروع به گسترش می کنند هنوز به طور دقیق مشخص نیست. قابل ذکر است که هر نوع سرطانی میتواند علت وقوع متاستاز مغزی باشد اما برخی از آن ها ریسک بالاتری در این زمینه دارند.
- سرطان ریه : گفته می شود حدود نیمی از افراد مبتلا به سرطان ریه ، ممکن است درگیر متاستاز در ناحیه مغز شوند. هر چه سلول های سرطانی ریه کوچکتر باشد ، ریسک متاستاز بالاتر می رود.
- سرطان سینه : تقریبا 10 الی 15 درصد مبتلایان به سرطان متاستاتیک پستان ، احتمال ابتلا به متاستاز مغزی برایشان بالاست. وقوع این عارضه برای کسانی که به سرطان سینه HER2+ و سرطان پستان سه گانه -منفی (triple-negative breast cancer.) مبتلا هستند ، محتمل تر است.
- ملانوما : حدود 50 درصد از بیماران مبتلا به این نوع سرطان پوستی ، در معرض خطر متاستاز در ناحیه مغزی هستند.
نکته : دیگر انواع کانسرها مثل سرطان کلیه ، روده بزرگ و حتی تیروئید هم می توانند از علت های این عارضه مغزی باشند اما در قیاس با موارد گفته شده ، ریسک کمتری دارند.
انواع متاستاز مغزی چیست؟
متاستاز مغز واحد
متاستاز مغز واحد زمانی رخ می دهد که تنها یک ضایعه سرطانی در مغز مشاهده شود. این نوع معمولاً در نیمکره های مغزی یا مخچه قرار دارد و اغلب در بیمارانی دیده می شود که مبتلا به سرطان اولیه محدود یا کنترل شده هستند. شانس موفقیت درمان با جراحی یا رادیوتراپی موضعی در این نوع بالا است.
متاستاز مغز چندگانه
متاستاز مغز چندگانه شامل چندین ضایعه سرطانی همزمان در نقاط مختلف مغز است. این نوع بیشتر در سرطان های تهاجمی مانند ریه ، پستان یا ملانوما رخ می دهد و طبیعتا مدیریت آن پیچیده تر است. درمان معمولاً ترکیبی از رادیوتراپی کامل مغز و درمان سیستمیک است تا تمامی ضایعات کنترل شوند.
متاستاز مغز ساب آراکنوئید
متاستاز مغز ساب آراکنوئید وقتی رخ می دهد که سلول های سرطانی وارد مایع مغزی-نخاعی شوند و در اطراف مغز و نخاع حرکت کنند. نوع ساب آراکنوئید نسبت به دیگر انواع گفته شده شیوع کمری دارد اما به دلیل گستردگی سلول های سرطانی ، مدیریت آن دشوارتر است. درمان معمولاً شامل رادیوتراپی هدفمند و گاهی شیمی درمانی مستقیم به مایع مغزی-نخاعی است تا سلول ها کنترل شوند
تقسیمبندی بر اساس نوع بافت سرطان اولیه
انواع متاستاز مغزی را می توان بر اساس نوع بافت سرطان اولیه نیز دسته بندی کرد. برای مثال ، متاستاز ناشی از سرطان ریه معمولاً ضایعات متعدد ایجاد می کند ، در حالی که متاستاز ناشی از سرطان پستان بیشتر موضعی است. شناخت دقیق این الگوها کمک می کند تا درمان هدفمند و مؤثر انجام شود.
علائم متاستاز مغز
بسته به محل قرارگیری تومور و نحوه تاثیر گذاری ان بر عملکرد مغز ، این عارضه می تواند علائم و نشانه های مختلفی داشته باشد. از جمله رایج ترین علائم متاستاز مغز می توان به موارد زیر اشاره کرد :
- سردرد که گاهی با حالت تهوع و استفراغ همراه است
- تشنج
- ضعف یک طرفه بدن یا ناتوانی در حرکت دادن دست و پا یک سمت از بدن
- اختلالات شناختی مثل از دست دادن حافظه کوتاه مدت یا تغییر خلق و خو
- دشواری در تکلم و فهم آن
- مشکلات بینایی
هرچه متاستاز مغزی پیشرفت کند ممکن است بیمار متوجه علائم جدید تری مثل مشکلات شنوایی ، اختلال در بلع ، دو بینی و حتی احساس خواب آلودگی
تشخیص متاستاز مغزی
زمانی که مبتلا به نوعی سرطان هستید و علائم متاستاز را تجربه می کنید ، جراح و متخصص مغز و اعصاب برای تشخیص دقیق عارضه انجام تست و آزمایش هایی را تجویز میکند. البته حتی اگر علائم خاصی را تجربه نکنید اما مبتلا به نوعی سرطان اولیه باشید که احتمال متاستاز آن زیاد است ، متخصص معاینات لازم را جهت پی بردن به میزان سلامت مغز انجام می دهد. از جمله آزمایش های تشخیصی متاستاز مغز عبارتند از :
| ارزیابی سیستم عصبی (Neurological exam) : طی این تست ، پزشک متخصص هر گونه تغییر در میزان تعادل ، هماهنگی اعضای بدن ، وضعیت ذهنی و روانی ، سطح شنوایی و بینایی و واکنش ها را بررسی می کند. تغییرات بوجود امده در موارد گفته شده ، محل قرارگیری توده های سرطانی در مغز را مشخص می کند. |
| آزمایش خون: به منظور بررسی و چک نشانگرهای تومور (مولفه های تراوش شده از تومور سرطانی در جریان خون ) که به نوعی از سرطان مرتبط است ، آزمایش کامل خون انجام می شود. |
| عسکبرداری MRI: طی MRI ، عکسبرداری کامل و با تمام جزئیات از مغز انجام می شود و هر گونه مورد غیرطبیعی در ان مشخص خواهد بود. |
| بیوپسی یا نمونه برداری: اگر دیگر تست های تشخیصی متاستاز مغز اطلاعات لازم را فراهم نیاورند ، برای بیمار نمونه برداری انجام می شود. طی بیوپسی ، متخصص بخش کوچکی از بافت تومور را برمیدارد تا رفتار سلول های سرطانی را بررسی کند. |
طول عمر متاستاز مغز
نمی توان یک جواب قطعی برای این مسئله داشت. در گذشته به طور میانگین طول عمر بیمار مبتلا به متاستاز مغزی ، کمتر از 6 ماه بعد از تشخیص عارضه محاسبه می شد. اما امروزه به دلیل تکنیک های درمانی پیشرفته ، طول عمر این بیماران نیز افزایش یافته است. شایان ذکر است که فاکتورهای مختلفی در تعیین این مسئله تاثیر گذار هستند ؛ از جمله سرعت رشد سلول های سرطانی ، نوع سرطان اولیه و حتی قدرت بدن و سیستم ایمنی فرد.
چه تفاوتی میان سرطان مغز و متاستاز مغز وجود دارد؟
سرطان مغز و متاستاز مغزی دو وضعیت متفاوت هستند که هر کدام ویژگی ها، علل و روش های درمان خاص خود را دارند. بسیاری از افراد تصور می کنند هر نوع رشد سرطانی در مغز، سرطان اولیه مغز است، اما واقعیت این است که تفاوت های مهمی میان آن ها وجود دارد.
سرطان مغز معمولاً از خود بافت مغز شروع می شود. سلول های سرطانی در همان نقطه اولیه رشد کرده و می توانند به بافت های اطراف فشار بیاورند یا عملکرد عصبی را مختل کنند. این نوع سرطان می تواند خوش خیم یا بدخیم باشد، اما همیشه منشاء آن مغز است و از سایر قسمت های بدن به مغز سرایت نکرده است.
در مقابل ، متاستاز مغزی به معنای انتشار سلول های سرطانی از سایر اندام ها مانند ریه ، پستان یا ملانوما به مغز است. این نوع سرطان همیشه ثانویه است؛ یعنی سلول های سرطانی ابتدا در جای دیگری رشد کرده اند و سپس از طریق خون یا مایع مغزی-نخاعی به مغز منتقل شده اند.
تفاوت دیگر میان سرطان مغز و متاستاز مغزی در علائم بالینی است. سرطان اولیه ممکن است ابتدا علائم موضعی مانند سردرد ، اختلال بینایی یا مشکلات حرکتی ایجاد کند ، در حالی که متاستاز مغز به دلیل انتشار سلول ها در چندین نقطه ، می تواند طیف وسیع تری از علائم عصبی شامل ضعف اندام ها، اختلال تعادل و مشکلات شناختی ایجاد کند.
