هیدروسفالی به تجمع غیرطبیعی مایع درون مغز گفته می شود. هیدروسفالی در گذشته با عنوان آب آوردن مغز شناخته می شد. این آب در واقع مایع مغزی نخاعی (CSF) است. مایعی شفاف و بی رنگ که اطراف مغز و نخاع شما را در بر می گیرد. در حالت طبیعی ، CSF در فضاهایی در مغز به نام بطن ها جریان دارد. این مایع به عنوان سامانه ای برای انتقال مواد مغذی و دفع مواد زائد از مغز عمل می کند. CSF مغز و نخاع را شست و شو داده و از آنها در برابر آسیب محافظت و حمایت می کند. سپس این مایع دوباره جذب جریان خون می شود. بدن شما معمولاً روزانه به همان اندازه ای که CSF تولید می کند ، آن را جذب می کند. اما وقتی مسیر طبیعی جریان یا جذب CSF مسدود شود ، تجمع آن رخ می دهد. با انباشته شدن CSF، بطن های مغز بزرگ می شوند و فشار داخل جمجمه افزایش می یابد. این فشار زیاد می تواند عملکرد مغز را مختل کند.
انواع هیدروسفالی
- هیدروسفالی ارتباطی : در این نوع ، جریان CSF پس از خروج از بطن ها مسدود می شود. این انسداد ممکن است به دلیل ضخیم شدن غشاهایی به نام آراکنوئید در قاعده مغز باشد. از آنجا که CSF هنوز می تواند بین بطن ها جریان یابد ، این نوع را ارتباطی می نامند.
- هیدروسفالی غیرارتباطی یا انسدادی : در این نوع ، مسیرهای باریک بین بطن های مغز مسدود می شود و CSF نمی تواند جریان یابد.
- هیدروسفالی با فشار طبیعی : در این نوع ، تجمع CSF باعث بزرگ شدن بطن ها می شود ، اما افزایش قابل توجهی در فشار داخل مغز دیده نمی شود. این حالت معمولاً به آهستگی ایجاد شده و در سالمندان شایع تر است.
- هیدروسفالی اگزو واکوو : این نوع معمولاً در نتیجه آسیب مغزی ناشی از ضربه یا سکته مغزی رخ می دهد. بافت مغز اطراف بطن ها تحلیل می رود و CSF برای پر کردن فضای اضافی تجمع می یابد. فشار داخل مغز معمولاً طبیعی باقی می ماند.
علت بیماری هیدروسفالی چیست؟
این بیماری ممکن است مادرزادی یا اکتسابی باشد. علل در انواع مادرزادی و اکتسابی شامل موارد زیر است:
هیدروسفالی مادرزادی
- اسپینا بیفیدا و سایر ناهنجاری های لوله عصبی
- تنگی مجرای بین بطن سوم و چهارم (تنگی آکودوکت)
- خونریزی داخل بطن ها در نوزادان نارس
- عفونت های دوران بارداری مثل سرخجه
هیدروسفالی اکتسابی
- آسیب مغزی یا ضربه به سر
- سکته مغزی
- تومورهای مغز یا نخاع
- مننژیت یا سایر عفونت های مغز و نخاع
علائم هیدروسفالی چیست؟
علائم این بیماری با توجه به سن فرد و شدت بیماری می تواند متفاوت باشد.
علائم هیدروسفالی در نوزادان
- بزرگی غیر عادی سر
- برآمدگی فونتانل (نقطه نرم روی سر)
- نگاه متمایل به پایین (چشم های غروب کرده)
- استفراغ
- خواب آلودگی بیش از حد
علائم هیدروسفالی در کودکان بزرگ تر
- سردرد
- تهوع و استفراغ
- مشکلات بینایی
- تأخیر در رشد یا یادگیری
علائم هیدروسفالی در بزرگسالان
- سردرد
- حالت تهوع و استفراغ
- مشکلات بینایی
- خستگی و ضعف
- اختلال در تعادل
- کاهش حافظه کوتاه مدت
علائم هیدروسفالی در سالمندان
- مشکلات راه رفتن (اختلال در گام برداری)
- زوال عقل خفیف
- فراموشی
- بی اختیاری ادرار
طول عمر بیماران هیدروسفالی
طول عمر بیماران هیدروسفالی تحت تاثیر عوامل متعددی است و نمی توان یک عدد مشخص برای تمام بیماران ارائه داد. پیشرفت های پزشکی در دهه های اخیر، چشم انداز زندگی این بیماران را به طور چشمگیری بهبود بخشیده است. استفاده از شانت های مغزی، جراحی آندوسکوپی و مراقبت های تخصصی باعث شده است بیماران بتوانند زندگی طولانی تر و با کیفیت تری داشته باشند. کیفیت شانت ، پیشگیری از عفونت و کنترل دقیق فشار مایع مغزی نخاعی، از مهم ترین عوامل تاثیرگذار بر طول عمر بیماران هیدروسفالی محسوب می شوند.
در کودکان ، آغاز درمان به موقع می تواند تفاوت بزرگی در آینده زندگی ایجاد کند و شانس رسیدن به بلوغ سالم و فعالیت روزمره را افزایش دهد. اما در مواردی که هیدروسفالی با مشکلات ژنتیکی یا آسیب های شدید مغزی همراه باشد، پیش بینی آینده بیمار دشوارتر است. در بزرگسالان ، به ویژه افرادی که در سنین بالا با این بیماری مواجه می شوند، وجود بیماری های زمینه ای و کاهش توان سیستم ایمنی، می تواند چالش های بیشتری ایجاد کند.
بررسی منظم و مستمر وضعیت بیمار اهمیت ویژه ای دارد. مراجعه به پزشک ، ارزیابی عملکرد شانت و مدیریت علائم هشداردهنده مانند سردرد مکرر ، تهوع یا تغییرات رفتاری ، نقش کلیدی در افزایش طول عمر بیماران هیدروسفالی دارد. علاوه بر درمان های پزشکی ، تغذیه مناسب ، فیزیوتراپی و حمایت های روانی نیز در بهبود کیفیت زندگی و کاهش خطرات جانبی موثر هستند.
نحوه تشخیص بیماری هیدروسفالی
برای تشخیص این بیماری نیاز است تا به جراح و متخصص مغز و اعصاب مراجعه کنید. ایشان جهت شناسایی و تشخیص ذقیق انجام یکسری آزمایش و تست را برای شما تجویز می کند.
- سونوگرافی مغز (در نوزادان)
- سی تی اسکن (CT)
- تصویربرداری ام آر آی (MRI)
در بزرگسالان اغلب آزمایش های کشیدن مایع نخاع (لومبار پونکچر) ، مانیتورینگ فشار درون جمجمه ای (ICP) و معاینه فوندوس چشم برای مشاهده عصب بینایی نیز انجام می شوند
عوارض هیدروسفالی
یکی از بارزترین عوارض هیدروسفالی ، اختلالات شناختی و یادگیری است. در کودکان ، این اختلال می تواند باعث تاخیر در رشد ذهنی ، مشکلات تمرکز و اختلالات رفتاری شود. در بزرگسالان ، کاهش توانایی های شناختی ممکن است با فراموشی ، کاهش حافظه کوتاه مدت و مشکلات تصمیم گیری همراه باشد. این تاثیرات اغلب به تدریج و به صورت خاموش ظاهر می شوند ، بنابراین نیاز به پایش مستمر وجود دارد.
علاوه بر اختلالات شناخت ی، مشکلات حرکتی نیز از عوارض هیدروسفالی شایع محسوب می شوند. بیمار ممکن است با ضعف عضلانی ، عدم تعادل و اختلال در هماهنگی حرکات مواجه شود. در موارد پیشرفته ، توانایی راه رفتن و انجام فعالیت های روزمره به شدت تحت تاثیر قرار می گیرد.
سر دردهای مزمن ، تهوع و استفراغ ، تغییرات بینایی و اختلال در کنترل مثانه نیز از دیگر عوارض هیدروسفالی هستند. این نشانه ها معمولاً به دلیل افزایش فشار داخل جمجمه ایجاد می شوند و می توانند کیفیت زندگی بیمار را به طور چشمگیری کاهش دهند. در برخی بیماران ، عفونت های مرتبط با شانت یا انسداد آن ، مشکلات پزشکی جدی تری ایجاد می کنند که نیازمند مداخله فوری است.
از سوی دیگر ، تاثیرات روانی بیماری نیز غیرقابل چشم پوشی است. اضطراب ، افسردگی و کاهش اعتماد به نفس می توانند در پی تجربه محدودیت های جسمی و شناختی پدیدار شوند. خانواده و مراقبان بیمار نقش مهمی در کاهش این بار روانی دارند و پشتیبانی اجتماعی می تواند اثرات منفی عوارض هیدروسفالی را کاهش دهد.
آیا هیدروسفالی به خودی خود درمان می شود؟
خیر. در صورت عدم درمان ، هیدروسفالی می تواند خطرناک یا حتی کشنده باشد. تشخیص زود هنگام و درمان مناسب شانس بهبودی را افزایش می دهد.
آیا هیدروسفالی قابل درمان است؟
بله. اگرچه درمان قطعی یا راهی برای پیشگیری وجود ندارد ، اما با جراحی می توان آن را کنترل کرد.
روش های درمان هیدروسفالی چیست؟
تنها راه درمان ، جراحی مغز است. جراحی هیدروسفالی شامل گزینه های زیر می باشد:
- جراحی با شنت (Shunt) : متداول ترین روش درمان ، قرار دادن یک لوله انعطاف پذیر در مغز برای تخلیه CSF اضافی به بخش دیگری از بدن (مانند شکم) است.
- درمان با ونتریکولوستومی بطن سوم (ETV) : در این روش ، سوراخی کوچک در کف بطن سوم مغز ایجاد می شود تا مسیر جدیدی برای جریان CSF باز شود. این روش معمولاً در کودکان بالای ۲ سال انجام می شود.
در چه مواقعی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر علائم زیر ظاهر شوند ، باید فوراً به پزشک مراجعه کرد:
- سردرد
- مشکلات بینایی
- حالت تهوع یا استفراغ
- خواب آلودگی شدید
- درد گردن یا شانه
- تب خفیف
- تشنج
- قرمزی یا حساسیت در ناحیه شنت
